Việc lựa chọn nghề nghiệp chưa bao giờ là điều dễ dàng, nhưng đối với thế hệ Gen Z, quyết định này còn trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Không giống các thế hệ trước, Gen Z lớn lên trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số và sự đổi mới công nghệ diễn ra với tốc độ chóng mặt. Những thay đổi này vừa mở ra vô số cơ hội nghề nghiệp mới, vừa làm gia tăng sự bất định và áp lực trong quá trình định hướng tương lai. Ngày nay, học sinh không chỉ chọn một ngành học mà còn phải chuẩn bị cho những công việc có thể chưa từng tồn tại ở thời điểm hiện tại.
Một mặt, Gen Z được hưởng lợi từ nguồn thông tin phong phú và số lượng ngành nghề chưa từng có. Các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, an ninh mạng, tiếp thị số và năng lượng tái tạo đang phát triển mạnh mẽ. Đồng thời, các nền tảng học trực tuyến giúp người học dễ dàng tiếp cận kiến thức và kỹ năng mới ở bất kỳ đâu. Theo Báo cáo Future of Jobs của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum), sự phát triển của công nghệ được dự báo sẽ tạo ra hàng triệu việc làm mới trên toàn cầu trong những năm tới, mặc dù nhiều công việc truyền thống sẽ dần biến mất. Điều đó đồng nghĩa với việc học sinh ngày nay có nhiều cơ hội hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây để xây dựng một sự nghiệp đa dạng và linh hoạt.
Tuy nhiên, càng có nhiều lựa chọn thì việc đưa ra quyết định lại càng khó khăn. Mạng xã hội liên tục giới thiệu những câu chuyện thành công của các doanh nhân, nhà sáng tạo nội dung hay chuyên gia công nghệ, khiến nhiều nghề nghiệp trở nên hấp dẫn với hình ảnh thu nhập cao và cuộc sống đáng mơ ước. Thế nhưng, những nền tảng này hiếm khi phản ánh những khó khăn, áp lực hay quá trình nỗ lực phía sau thành công đó. Vì vậy, không ít học sinh lựa chọn ngành học theo xu hướng thay vì dựa trên năng lực, sở thích và giá trị nghề nghiệp của bản thân.
Các nghiên cứu gần đây cũng cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với thế hệ trẻ. Khảo sát Gen Z và Millennials toàn cầu năm 2025 của Deloitte, thực hiện với hơn 23.000 người trẻ tại 44 quốc gia, cho thấy 74% Gen Z tin rằng AI tạo sinh (Generative AI) sẽ làm thay đổi đáng kể công việc của họ chỉ trong vòng một năm tới. Tuy nhiên, chỉ 6% cho biết mục tiêu nghề nghiệp lớn nhất của họ là trở thành lãnh đạo cấp cao, phản ánh xu hướng mới khi người trẻ ngày càng coi trọng công việc có ý nghĩa, cơ hội học tập liên tục và sự cân bằng giữa công việc với cuộc sống hơn là các thước đo thành công truyền thống.
Bên cạnh đó, kỳ vọng từ gia đình vẫn là một yếu tố có ảnh hưởng lớn đến quyết định nghề nghiệp. Nhiều bậc phụ huynh vẫn ưu tiên những nghề nghiệp ổn định như bác sĩ, giáo viên hay công chức, trong khi học sinh lại quan tâm nhiều hơn đến các lĩnh vực sáng tạo, công nghệ hoặc khởi nghiệp. Đồng thời, sự phát triển nhanh chóng của AI cũng làm dấy lên những lo ngại về tương lai việc làm. Theo Deloitte, 63% Gen Z lo ngại AI tạo sinh có thể thay thế một số công việc, trong khi 61% cho rằng AI sẽ khiến người trẻ gặp nhiều khó khăn hơn khi bước vào thị trường lao động. Điều này khiến nhiều học sinh nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của các kỹ năng có thể thích ứng với nhiều ngành nghề, chẳng hạn như giao tiếp, giải quyết vấn đề, tư duy phản biện, khả năng thích nghi và năng lực số.
Trong bối cảnh thị trường lao động không ngừng thay đổi, lựa chọn nghề nghiệp không còn đơn thuần là tìm kiếm một công việc có thu nhập cao hay đang “hot”. Quan trọng hơn, đó là quá trình cân bằng giữa năng lực, đam mê của bản thân với nhu cầu thực tế của xã hội và xu hướng phát triển trong tương lai. Nhà trường, gia đình và doanh nghiệp đều có vai trò quan trọng trong việc đồng hành cùng học sinh, giúp các em hiểu rõ bản thân, khám phá các lựa chọn nghề nghiệp phù hợp và trang bị những kỹ năng cần thiết để thích ứng với một thế giới việc làm luôn vận động. Với sự chuẩn bị đúng đắn và tinh thần học tập suốt đời, Gen Z hoàn toàn có thể biến những thách thức của hiện tại thành cơ hội để xây dựng một sự nghiệp bền vững và thành công trong tương lai.
GV TBM NNA